Van de smalle bandjes naar de gladde ijzers ...

 

“Als je een rubriek wil maken over fietsende schaatsers en schaatsende fietsers kun je natuurlijk niet om Jaap Eden heen, de aartsvader van de Nederlandse sporters. Er zijn ijsbanen, straten en pleinen, trofeeën en nog veel meer naar hem vernoemd en zijn naam is een merk geworden dat tot in de eeuwigheid zal klinken, omdat hij de eerste echte sportberoemdheid in Nederland was. Ook de belangrijkste sportprijs in ons land, die voor de …

… sportman, sportvrouw en sportploeg van het jaar, is als Jaap Eden Trofee aan hem opgedragen. Over het waarom van zijn eeuwige roem hoeven we niet lang na te denken, want Eden was als wielrenner én als schaatser meervoudig wereldkampioen en dat is nog steeds heel uitzonderlijk en in de huidige tijd onmogelijk. Kort samengevat wist hij in de periode van 1893 tot 1896 in totaal als amateur vijf keer een wereldtitel te behalen. Drie keer in het allroundschaatsen (1893, ’95 en ‘96) en twee maal in het baanwielrennen. In 1894 in een soort scratchrace over 10 kilometer en in 1895 als sprinter. Ruim een jaar lang was hij dus tegelijkertijd wereldkampioen in twee verschillende sporten. Zijn  populariteit kende aan het eind van de negentiende eeuw geen grenzen en zijn overwinningen gingen dan ook gepaard met grootse intochten en huldigingen, waarvoor Nederland massaal op de been kwam.
Jaap Eden werd in 1873 in Groningen geboren, een geboorte waarbij zijn moeder in het kraambed het leven liet. Daarom groeide hij op bij zijn grootouders in de Kennemer duinstreek nabij Haarlem. Daar beleefde hij een gezonde jeugd met veel buitenlucht en lichaamsbeweging. Historisch gezien is hij in die tijd de man geweest, die op het juiste moment op de juiste plaats was, want hij kwam in contact met de Haarlemse sportpioniers rond Pim Mulier, de grondlegger van de Nederlandse sportbeoefening. Getraind door de toenmalige topschaatser Klaas Pander behoorde Eden al snel tot de wereldtop bij het hardrijden op de schaats. Daarnaast bekwaamde hij zich, als lid van de Haarlemse vereniging De Kettinggangers, in de even prille wielersport. Hij was nog geen twintig jaar oud toen hij in januari 1893 in Amsterdam het eerste officiële wereldkampioenschap op de schaats won. In hetzelfde jaar werd hij tevens Nederlands wielerkampioen op de sprint (baan) en op de weg. Vaak is Eden - terecht of niet - meer beschouwd als een schaatser die ook aan wielrennen deed dan andersom. Dat komt waarschijnlijk, omdat hij in het wielrennen slechts één van de vele kampioenen was, terwijl hij in de schaatssport legendarische en voor die tijd unieke prestaties heeft geleverd. Zo vestigde hij op het ijs enkele ongelooflijke wereldrecords. Op het Europees Kampioenschap van 1894 in Hamar werd de 5.000 meter voor het eerst in minder dan 9 minuten afgelegd, met Jaap Eden als snelste in 8 minuten 37 6/10 seconde. Dit wereldrecord bleef bijna twintig jaar op zijn naam staan, tot het door een andere schaatslegende, Oscar Mathisen, werd verbeterd. Naar deze legendarische Noor is de Schaats-Oscar vernoemd, die dit jaar meer dan terecht is gewonnen door Bob de Jong. Tijdens het wereldkampioenschap van 1895, dat toen wederom in Hamar werd verreden op de toentertijd snelste ijsbaan ter wereld, werd op de 10.000 meter voor het eerst onder de 19 minuten gereden en Jaap Eden presteerde het om in dezelfde wedstrijd het wereldrecord met nog eens bijna een minuut scherper te stellen. Daarmee veroorzaakte hij veel ongeloof en men verdacht hem er van dat hij een ronde te weinig had gereden, wat door de officials werd ontkracht. Tot diep in de jaren vijftig van de vorige eeuw waren er maar weinig internationale topschaatsers die zijn tijden konden verbeteren. De persoonlijke records van Marius Strijbis aan het eind van de jaren veertig zijn bijvoorbeeld langzamer dan die van Jaap Eden een halve eeuw eerder. Ook als wielrenner combineerde Eden wereldtitels met wereldrecords. Zo staan er onder meer tijden in de boeken als 1 minuut 16 6/10de seconde op de 1 kilometer en 2 minuut 3 8/10de seconde op de Engelse mijl. Beide met staande start, waarbij hij de eerste tijd als prof reed en de tweede als amateur. Dat zijn gemiddelden van meer dan 45 kilometer per uur, snelheden die auto’s uit die tijd nog niet haalden. Kortom Jaap Eden was een fenomeen en we mogen naar hartelust speculeren of deze superatleet – mits in latere jaren geboren – wellicht én de Tour de France én de Elfstedentocht had kunnen winnen.
Nadat hij bij het wereldkampioenschap schaatsen van 1896 in Sint Petersburg alle afstanden had gewonnen, werd Jaap Eden profwielrenner. Het sponsorcontract van vijfduizend gulden dat hij afsloot met de fietsenfabriek Humber en bandenfabrikant Dunlop maakte een einde aan zijn amateurstatus en dus ook aan zijn schaatsloopbaan, waar professionalisme toen nog niet was ingevoerd. In tegenstelling tot de wielersport zou het schaatsen bijna een eeuw lang een pure amateursport blijven. Met het tekenen van dat contract werd Jaap Eden een van de eerste grootverdieners in de sport, maar ook één van de eerste sportsterren wiens benen de weelde niet konden dragen. Zijn enigszins losbandige levensstijl kwam al snel in conflict met de instelling van een professionele sportbeoefenaar, reden waarom zijn prestaties snel minder werden. In zijn korte leven, Eden stierf in 1925 op slechts 51-jarige leeftijd, heeft hij vermogens verdiend, maar ze er ook net zo snel weer doorgejaagd. Hij liet zijn gezin dan ook in kommervolle omstandigheden achter. Zijn populariteit bleef onverminderd groot en toen hij uit pure geldnood eens al zijn bekers en medailles wilde verkopen, werd er een comité opgericht om er voor te zorgen dat de uitgebreide prijzencollectie bij elkaar bleef. De vele hoogte- en dieptepunten die het leven van Jaap Eden markeren zijn al door vele biografen, zoals Lauer, Hogenkamp, Looman, Peereboom, Van Eyle, Moll en Koolhaas, beschreven. Allen schreven zij in superlatieven over zijn sportprestaties, terwijl ze ook - zij het mild - oordeelden over de vele escapades die niet bij een serieuze sportman passen. Zo las ik in een van die geschriften de zin: ‘… in Arnhem vertoonde hij zich een keer op de tandem met een jonge Parisienne in korte broek achterop’. Om tot slot nog even terug te komen op het begin van deze blog: In Eden’s hoogtijdagen snoepten de kinderen graag Jaap Eden Chocolade, rookten hun vaders graag Jaap Eden sigaren, met een borreltje uit de Jaap Eden geneverfles onder handbereik.

IJs en wieler dienende, tot volgende week!”

Ad van der Linden

Foto: © stichting Archief Ron Couwenhoven - Zaandam

 

 

Door Fred van Slogteren, 26 november 2011 12:00

"Beschaafd vertier voor sportlui"

De meest interessante en misschien ook wel de meest uitgebreide biografie over Jaap Eden werd geschreven door Jan Cottaar. Als feuilleton voor het blad "Sportief" in 1951.Zijn Parijse strapatzen in de Belle Epoque zijn daarin kleurrijk beschreven Sportief was denkelijk een vnl Amsterdams georienteerd blad getuige een advertentie bij een van de feuilleton-afleveringen van "Palace, dè Bar-Dancing van Amsterdam, Thorbeckeplein 18.Verlichte dansvloer. Beschaafd vertier voor sportlui". Dat laatste had Jaap misschien nog best willen meemaken.

Geplaatst door theo, 01 december 2011 23:18:47

Jaap en Leo

...de meest uitgebreide biografie over Jaap Eden werd volgens mij geschreven door Leo Lauer, hoofdredacteur van onder meer Revue der Sporten en Sport in Beeld: sportbladen uitgegeven tussen 1906 en de Tweede Wereldoorlog. Lauer was ook de initiatiefnemer tot het oprichten van Jaap's grafmonument in Haarlem.

Geplaatst door André Stuyfersant, 02 december 2011 09:57:19

Onderwerp
Tekst
Je naam
Email
Web