“Het is deze maand precies 41 jaar geleden dat Jan Bols met een verkeerde
wissel op het EK schaatsen sportgeschiedenis schreef. In 2010 werden de beelden van dat incident nog meerdere keren hervertoond, vanwege de foutieve wissel die Sven Kramer maakte op de 10.000 meter tijdens de Olympische Winterspelen in Vancouver. Jan Bols, geboren op 27 augustus 1944 in Hoogeveen, was een echte schaatser/wielrenner voor wie de ene sport net zo belangrijk was als de andere. Hij wilde lang niet kiezen en dat is wellicht de reden waarom hij in beide sporten nooit echt de top heeft gehaald, ook al scheelde het als schaatser maar een haartje. Hij had in zijn tijd te maken met het fameuze duo Ard en Keessie en we zullen nooit weten of hij met die twee op gelijke voet had kunnen raken, als hij zich uitsluitend tot het schaatsen had beperkt. Toch waren ze enkele jaren in internationale ijsstadions gedrieën ons nationale ...
... uithangbord, wat creatieve supporters verleidde tot het maken van een spandoek met de tekst VERKERK SCHENK(T) BOLS*.
Twee klassiekers
Al in 1966 en ‘67 liet de jonge Drent op twee sportieve fronten van zich horen. Als schaatser maakte hij deel uit van het gewestelijk team dat onder leiding stond van Leen Pfrommer en deed hij mee aan het Nederlands kampioenschap Allround. Op de fiets behaalde hij enkele overwinningen in criteriums, terwijl hij zich ook in de kijker reed in zware amateurklassiekers. Zo schreef hij in 1966 de Dorpenomloop van Drenthe op zijn naam en een jaar later kwam daar een zege in de Ronde van Twente bij. In datzelfde jaar scheelde het niet veel of hij had zelfs Olympia’s Ronde gewonnen. Met Rini Wagtmans wisselde hij tot de voorlaatste etappe voortdurend van leiderstrui, totdat Cees Zoontjes in de laatste rit, dankzij bonificaties, nog nipt de eindzege pakte met Bols uiteindelijk op een fraaie derde plaats in de eindstand.
Nederlands kampioen
Net als Piet Kleine en Dries van Wijhe, was Bols een aanvaller pur sang en daardoor werd hij snel populair en een bekende naam in zowel de wieler- als de schaatssport. Als wielrenner had hij te maken met een uitzonderlijk sterke generatie met klasbakken als Rini Wagtmans, Eef Dolman, Jan van der Horst, Harm Ottenbros, Leo Duyndam, Harry Steevens, Eddy Beugels en Gerard Vianen. Eind 1967 raakte Bols betrokken bij een dopingaffaire en een schorsing werd zijn deel. Al dan niet terecht was de frustratie bij de Hoogevener zo groot, dat hij besloot voorlopig alle prioriteit aan het langebaanschaatsen te geven. Dat leidde gelijk tot succes, want hij werd direct derde in het NK Allround. Hij won in dat toernooi fraai de 10.000 meter door in een rechtstreeks duel Ard Schenk met ruim 25 seconden te verslaan. Dat betekende dat hij zich buiten de kernploeg om had geplaatst voor het EK en WK, een prestatie die in die tijd uitzonderlijk was.
Karakteristieke pose
De schaatsbond was er niet zo blij mee, want wat moesten ze met een schaatser die in een andere sport een dopingverleden had? Er waren echter geen reglementen om de schorsing van de KNWU als KNSB over te nemen en dus konden ze niets tegen hem ondernemen. Op het EK verraste Bols met een vijfde plaats in het eindklassement, als beste Nederlander vóór de teleurstellende Ard Schenk en Kees Verkerk. Bij de Olympische Winterspelen in Grenoble brak hij geen potten, maar bij het WK meldde hij zich definitief bij de wereldtop met wederom een vijfde plaats in het eindklassement. Met een bronzen medaille op de 5.000 meter en een zilveren op de 10 kilometer keerde hij zielsgelukkig terug naar Drenthe. Jan was een man voor de lange afstanden, maar kon zelden als een echte stayer een vlakke rit rijden omdat hij vaak zijn temperament niet in bedwang kon houden. Zodra hij reed was hij niet meer met schema’s en tijden bezig, maar ging hij op karakter vol het gevecht aan met zijn directe tegenstander. Hij kon heel diep gaan en na zo’n rit zat hij vaak minutenlang in een karakteristieke pose uit te hijgen op een treetje van het erepodium.
Wereldrecord puntentotaal
Toen de winter voorbij was en de schorsing er op zat, kon hij het toch niet laten en in mei stond hij weer aan de start van Olympia’s Tour. Een karaktermannetje als Jan Bols had gewoon het hele jaar door competitie nodig. Wel koos hij in verband met het schaatsseizoen bewuster zijn wielerprogramma. Een goede beslissing, want al in de eerstvolgende winter behaalde hij zijn eerste afstandsoverwinning op een internationaal toernooi, door bij het WK de 10.000 meter te winnen. Een jaar later deed hij het nog beter, want zowel bij het EK als het WK werd hij vierde in de eindstand en behaalde hij afstandszeges bij het WK op de 5 en 10 kilometer. Verder reed hij een wereldrecord op de 3.000 meter en vestigde hij een wereldrecord puntentotaal in de grote vierkamp. Achter Kees Verkerk klom hij op naar de tweede plaats op de wereldranglijst, een klassement op basis van persoonlijke records.
Braam
Het daaropvolgende schaatsseizoen is de geschiedenis ingegaan als het jaar van de legendarische prestaties van Ard Schenk. Op de 500 meter na verbeterde de Noord-Hollander alle wereldrecords. Toch leek het dat seizoen lange tijd een gelijkwaardige strijd te zullen worden tussen Schenk en Bols. Bij het NK Allround leek Schenk onbedreigd op de eindzege af te gaan en om alsnog de titel te pakken, moest Bols meer dan 20 seconden goedmaken op de 10.000 meter, waarin ze elkaars directe tegenstander waren. Al kort na de start bleef Schenk achter als gevolg van een braam op het ijzer van zijn schaats. Bols liep snel uit, maakte zijn achterstand meer dan goed en nam zelfs een ronde voorsprong op de Nederlandse, Europese en wereldkampioen van het jaar 1970. Het verschil bedroeg uiteindelijk maar liefst 45 seconden en zo werd Jan Bols de nieuwe Nederlandse kampioen 1971. Alles duidde er op dat het een groots seizoen voor hem ging worden, maar na het hoogtepunt van het NK beleefde hij bij het EK in Heerenveen het absolute dieptepunt van zijn schaatscarrière.
Schaatsen als een wielrenner
In het toen nog open ijsstadion Thialf ging hij van start als een van de grote favorieten voor de Europese titel. Hij geloofde er zelf ook in en blaakte van zelfvertrouwen. Dat Ard Schenk de 500 meter won was geen verrassing, maar wel dat Jan de tweede plaats bezette en daarmee een eerste belangrijke stap zette op weg naar de zo begeerde titel. Door het slechte weer en met name de harde wind werd de 5 kilometer een waar slagveld. Schenk verloor veel tijd op de Noor Dag Fornaess, maar Bols bleef in zijn rit keurig in de buurt van de tijd van de Noor en leek op weg naar de koppositie in het tussenklassement. ‘Bols schaatst als een wielrenner’, werd vaak gezegd en geschreven, en op de kruising van de binnen- en buitenbaan, waar de tegenwind het hevigst was, toonde hij de waarheid van die kwalificatie aan. Als een coureur zocht hij bij harde wind automatisch de beschutting van de tribune en nam daarom bij vergissing andermaal de buitenbaan. In het stadion en op het beeldscherm in de huiskamer zag men opeens de twee schaatsers in dezelfde baan rijden. Jan Bols voorop met grote voorsprong, maar hij reed onwetend desondanks een verloren race met een verloren Europees kampioenschap als pijnlijke consequentie.
Diepe nationale rouw
Hoewel hij met die extra buitenbaan een grotere afstand had afgelegd en dus geen voordeel had gehad van zijn fout, waren de scheidsrechters onverbiddelijk. Bols had tegen de reglementen gezondigd en dus werd het door de Noren ingediende protest gehonoreerd. Jan Bols werd gediskwalificeerd en uit de uitslag verwijderd. Henny Roos, de Nederlandse hoofdscheidsrechter voelde goed aan dat er vanuit het publiek wel eens een opstand zou kunnen ontstaan als de diskwalificatie in Thialf zou worden omgeroepen en zo bleven de verkleumde en doorweekte toeschouwers lang in het ongewisse over de voor Bols zo fatale beslissing. In de huiskamers werd het wel bekendgemaakt en heel het land verviel eerst in woede over zoveel onrecht en vervolgens in diepe rouw.
Oud vrouwtje
’s Avonds kwam in het populaire zaterdagavondprogramma Eén van de Acht van Mies Bouwman een jongetje voor het voetlicht met zijn spaarpot. ‘Voor Jan Bols om er morgen een startbewijs voor te kopen’, bracht hij uit en heel het land smolt. Henny Roos moest enkele dagen onderduiken, omdat weinigen in Nederland begrepen waarom hij een landgenoot dit had aangedaan. Op de tweede dag van het EK was vooral Fornaess het mikpunt van boegeroep en fluitconcerten. Hij trok er zich weinig van aan, maar bij de warming up op het middenterrein stond daar plots een oud vrouwtje met een paraplu om de Noor daarmee eens flink om de oren te meppen. Fornaess liet zich echter niet van de wijs brengen en pakte, terwijl er vanaf de tribune van alles naar hem werd gegooid, stoïcijns de Europese titel.
Mooie sportzaak
Hoewel hij daarna nog een aantal jaren op topniveau doorschaatste en zelfs tekende voor het profcircus dat in 1973 rond Ard Schenk werd opgebouwd, was de kans van Jan Bols op een grote titel voorgoed voorbij. Hij reed nog een aantal jaren als amateurrenner criteriums in zijn eigen regio en concentreerde zich verder vooral op zijn mooie sportzaak in Hoogeveen, waarvan hij en zijn vrouw door hard werken een groot succes hebben gemaakt. Hoewel de winkel nu onderdeel is van de Intersport-keten staat zijn naam nog altijd fier boven de ingang, terwijl zijn zoon Alexander er nu de scepter zwaait. Jan laat zich er nog regelmatig zien en moet dan steeds weer vertellen hoe het toen ook weer zat. Met die wissel. (Foto: archief Wim van Eyle)
IJs en wieler dienende, tot volgende week!”
Ad van der Linden
* Voor wie het niet weet: Kees Verkerk was de zoon van een kastelein en hij hielp zijn vader regelmatig in het café. Bols is de naam van een bekend jenevermerk.